Oud-medewerker Groninger Archieven vertelt over boeiende historie Oostwold

Categorie: Oostwold Nieuws Geschreven: maandag 03 november 2014

OOSTWOLD – In Oostwold valt er op donderdag 13 november om 20.00 uur een lezing te beluisteren over de geschiedenis van het dorp. De vraag is echter of er van de geschiedenis van Oostwold wel veel te vertellen valt.

Ooit lag de omgeving van Oostwold te midden van een veenpakket dat hoger lag dan het huidige hoogste punt in het dorp. Al voor het jaar duizend werd dit veen georganiseerd in gebruik genomen. Dit hield in dat de grond verkaveld werd, zodat de sloten het veenwater af konden voeren.

Welvarend

Aanvankelijk was deze grond geschikt voor akkerbouw en veeteelt en zal deze streek welvarend geweest zijn. Maar door ontwatering en oxydatie ging het veen dalen en veranderde het op den duur in een verlaagd, nat gebied. De dorpskom bleef in de loop der eeuwen beperkt tot kerk, pastorie, school met meesterswoning en verder enkele boerderijen en huizen. De overige boerderijen en huizen lagen verspreid in het omringende dorpsgebied, dat zich uitstrekte van het Leekstermeer tot de Westerdijk tussen Enumatil en Den Horn.

Grote vaarweg

Er waren wel enkele wegen en voetpaden maar het contact met de buitenwereld vond vooral plaats over het water. Oostwold lag aan de veenrivier de Gave en een deel van de Gave vergroef het Aduarderklooster tot de Munnekevaart voor de verbinding via het Leekstermeer met Noord-Drenthe. Omstreeks 1430 werd het Lettelberterdiep tussen het Leekstermeer en de toenmalige oevers van de Lauwerszee gegraven en hier sloot de Gave op aan. De Gave maakte van 1573 tot 1616 deel uit van de grote vaarweg tussen Groningen en Friesland, die Caspar de Robles, de Spaanse bevelhebber in Groningen had ontworpen.

Contact met de buitenwereld

In 1616 kwam er een kanaal tussen het gehucht de Poffert en Enumatil, waardoor de Gave geen deel meer uitmaakte van de grote vaarweg. Echter, nadat in 1661 het Hoendiep als trekvaart met zijn bepuinde weg in gebruik was genomen, had Oostwold zeker – op korte afstand – een goede verbinding met de stad Groningen en met andere delen van de buitenwereld. Het duurde echter nog de tweede helft van de negentiende eeuw eer er een verharde weg kwam tussen Midwolde en de Poffert. Dat was in de tijd van de grote verbetering van alle wegen in Nederland.

Kerkelijk leven

Toen het katholicisme in 1594 plaats moest maken voor de protestantse kerk diende de gehele kerkelijk organisatie in Stad en Ommeland vernieuwd te worden. Voor de nieuwe kerk waren niet onmiddellijk predikanten beschikbaar en moesten meerdere kerkelijke gemeenten het met één predikant doen. Zo werd de kerk van Oostwold gecombineerd met die van Hooge- en Lagemeeden en Lettelbert. In 1651 werd Lettelbert zelfstandige, maar de combinatie Oostwold, Hoge- en Lagemeeden bleef echter bestaan. Vanuit Oostwold liepen de kerkgangers de ene zondag naar de kerk in de Lagemeeden en de andere zondag kwam het kerkvolk via de voetpaadjes vanuit de Lagemeeden naar de kerk in Oostwold. In natte perioden van het jaar waren de paadjes soms onbegaanbaar en was kerkgang niet mogelijk.

Onderwijs

De kerk zorgde voor het onderwijs. Aan de ene kant van de kerk stond de pastorie en aan de andere kant stonden de woning van de koster-schoolmeester en het schooltje. De meester was ook de zorg voor de kerk opgedragen en hij was zowel voorzanger als voorlezer. In het begin van de negentiende eeuw kwam de grote onderwijsvernieuwing. Modern geschoolde meesters brachten het onderwijs op een hoger plan en probeerden hiermee ook de gehele bevolking tot een hogere beschaving te brengen. Eén van de onderwijzers die zich voor deze modernisering sterk heeft ingezet, was meester J.H. Jongsma, die lange tijd de school in Oostwold geleid heeft. Van zijn hand verscheen in 1828 het ‘Schoolmeestersrapport’ waarin Jongsma een subjectief maar prachtig beeld schildert van het leven in het toenmalige Oostwold. Het stuk is zó boeiend dat inwoner Jaap Diepstra er een heel boek aan gewijd heeft.

Dorpsuitbreiding en verstilling

Het dorp Oostwold onderging een grote verandering toen aardappelmeelfabriek ‘De DrieProvinciën’ aan de Munnekevaart verrees met de nodige woningen voor de mensen die in deze fabriek werkten. Na de sluiting van dit bedrijf is het weer stil geworden in Oostwold. Het dorp dat op korte afstand van de stad Groningen een forensendorp geworden is voor mensen die geen behoefte hebben aan de hectiek van een grote plaats. Jammer voor het stille dorpje is wel dat de middeleeuwse kerk nog in 1908 onder de slopershamer viel.

Geschiedenis blijft boeien

De geschiedenis van Oostwold is veel meer dan de boven gegeven historische schets. De grote lijnen zijn veel scherper weer te geven en prachtige details schetsen een boeiend beeld van dit kleine dorp, waar ogenschijnlijk alles bij het oude bleef. Dat boeiende beeld wil Jan Oldenhuis uit Baflo, oud-medewerker van de Groninger Archieven, belangstellenden schetsen in zijn lezing op donderdag 13 november. Iedereen is die avond welkom in De Gaveborg, waar de zaal open gaat vanaf 19.30 uur. Bij de entreeprijs van drie euro zijn twee koppen koffie inbegrepen.